ՅԻՇԱՏԱԿ

Իսկ աննշան եթէ մնայ
Երկրի մէկ խորշն հողակոյտն իմ
Եւ յիշատակս ալ թառամի
Ո՜հ, այն ատեն ես կը մեռնիմ...
           ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐԵԱՆ (1871)
 

      Բա­նաս­տեղ­ծը յա­ւեր­ժա­կան ճշմար­տու­թիւ­նը քան­դա­կած է, կուռ, ճշգրիտ եւ թա­փան­ցող խօս­քե­րով: Ա­ռանց յի­շա­տա­կի՝ մարդ ա­րա­րա­ծը չի կրնար գո­յու­թիւն ու­նե­նալ:

      ­Յի­շա­տա­կը՝ սոսկ յի­շո­ղու­թիւն չէ, այլ ար­ժէք­նե­րու եւ ապ­րե­լաո­ճի ժա­ռան­գում եւ փո­խան­ցում, պատ­մու­թիւն, մշա­կոյթ: Ո՛չ ժա­մա­նա­կը եւ ո՛չ տե­ղը չեն կրնար խա­փա­նել այս ա­նընդ­հատ հոս­քը, ա­նընդ­մէջ փո­խան­ցու­մը, որ միա­ժա­մա­նակ յա­րա­ճուն հարս­տա­ցում կ­՚են­թադ­րէ: Ի վեր­ջոյ, բա­նա­կա­նու­թեան հետ կա­պո­ւած է: ­Մարդ ա­րա­րա­ծը ա­սով կը տար­բե­րի միւս էակ­նե­րէն:

      Իսկ դա­րե­րու հո­լո­վոյ­թը՝ զտա­րանն է, մաք­րա­րա­նը, ո­րով չա­րը՝ որ­պէս դիրտ՝ կը գրա­ւէ ի­րեն յատ­կա­ցո­ւած տե­ղը, եւ մարդ­կա­յին յի­շո­ղու­թեան մէջ կը մնան յա­ւեր­ժու­թեան ար­ժա­նի մտքե­րը, խօ­քերն ու գոր­ծե­րը:

      ­Բարգ­րա­տու­նեաց մար­գա­րիտ՝ մայ­րա­քա­ղաք Ա­նիի 1050ա­մեա­կը այս հա­տո­րին մէջ կ­՚ու­զենք յա­ւեր­ժաց­նել այն գի­տակ­ցու­թեամբ, որ նոյ­նիսկ ե­թէ այ­սօր եւ առ այ­սօր տո­ւեալ տա­րած­քը չէ ա­զա­տագ­րո­ւած, սա­կայն այդ ար­ժէ­քի կրող­նե­րը կը փո­խան­ցեն ի­րենց ժա­ռան­գու­թիւ­նը նոր սե­րունդ­նե­րուն, գի­տակ­ցե­լով, որ հո­ղի եւ ջու­րի կան­չը ան­պայ­ման լսե­լի կ­՚ըլ­լան, ի հե­ճուկս ժա­մա­նա­կին, եւ նախ­նի­նե­րու ա­ճիւն­նե­րը եր­բեք հան­գիստ պի­տի չգտնեն ա­ռանց ի­րենց յի­շա­տա­կը յա­ւեր­ժաց­նող սե­րունդ­նե­րուն:

      ­Խօս­քը՝ այն­պի­սի ար­ժէք­նե­րու մա­սին է, որ որ­քան ալ ներ­կայ նիւ­թա­պաշտ աշ­խար­հը ու­զէ մո­ռա­ցու­թեան մատ­նել, ան­տար­բե­րու­թեան մա­ռա­խու­ղող շղար­շել, սա­կայն ան­թե­ղո­ւած կրա­կի նման կրկին ու կրկին ան­գամ զերթ ժայթ­քող հրա­բուխ պի­տի հրկի­զէ մատ­ղաշ սե­րուն­դի սիրտն ու հո­գին, լե­զու պի­տի առ­նէ նոյ­նիսկ օ­տա­րա­լե­զու հա­յոր­դու մէջ, պի­տի կեր­տէ բո­ցա­շունչ հա­յոր­դի­ներ, պի­տի քան­դա­կէ խի­զախ հե­րոս­ներ... այդ՝ մայ­րե­նի ՀՈՂԻ ԿԱՆՉն է, մայր հայ­րե­նի­քի ձգո­ղու­թիւ­նը, ո­գեշն­չող ամ­րապն­դիչ զօ­րու­թիւ­նը: Ու­րիշ ո՛չ մէկ վայր չի կրնար մե­զի պար­գե­ւել այն հա­րա­զա­տու­թեան զգա­ցու­մը՝ որ հայ­րե­նի հո­ղը ձրիա­բար կը շնոր­հէ բո­լո­րին, որ կը կանգ­նին իր վրայ, ու վեր­ջա­պէս կը թո­թա­փեն օ­տա­րու­թեան դա­ժան ու մե­ռե­լա­համ պի­տա­կը: ­Հայ­րե­նի՜ք... հայ­րե­րու եր­կիր, եր­կիր՝ ուր միայն հա­րա­զա­տը ի­րա­ւունք ու­նի հայ­րե­րու վրայ կան­գուն մնալ ու չտա­պա­լիլ, ո­րով­հե­տեւ հայ­րե­րը միայն ի­րենց սե­րուն­դը վեր կը պա­հեն...

      ­Մենք եւս, ան­մառ պա­հենք մեր հայ­րե­րու ան­մահ յի­շա­տա­կը:

Online pdf  
Հատոր  
Բնագաւառ