ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ...

 

 

Հարուստ առումներով բառ՝ որ մեզի կը ստիպէ խորանալ՝ ըմ­բռ­նե­լու համար տարբեր ընկալումները եւ բազմակողմանի ի­մաստ­ները: Նախ՝ պետ է, այսինքն ճարտարներուն գլխաւորը, առաջինը, լաւա­գոյ­նը: Բայց ովքե՞ր են այս ճարտարները: Ճար­տար՝ իր հնա­գոյն իմաստով կա­ռուցող կը նշա­նա­կէ, բայց նաեւ ճարպիկ, տարբեր արհեստներու գի­տակ եւ արուես­տա­գէտ:

Ճարտարապետ բառի իմաստները քննելու ընթացքին, Երից Վար­­­դա­պե­տաց Նոր Հայկազեան բառարանը այսպէս կը գրէ. «նախ զԱս­տու­ծոյ ա­սի, որպէս Արարչա­գործ. Տե՛ս Իմ. է. 21: ը. 6: ժգ. 1: Եփր. ժա. 10: Եւ ա­պա զայլոց ճար­­տարաց յաշ­­խարհի. վարպետ» (Հայկազեան բա­­ռա­րան, 1836, էջ 176, սիւն 2):

Ճարտարապետը իր գիտութեամբ, մտապաշարով, փոր­ձա­ռու­թեամբ, հանճարեղութեամբ, տրամաբանական եւ միաժամանակ ստեղ­ծագործական թռիչքով, ճարպիկ լուծումներով եւ աւանդական հաս­տատուն ընտրու­թիւն­նե­րով մեզի կը ներկայանայ որպէս գերազանց տի­պար, կարելի է ըսել սո­վո­րականէն դուրս, բացառիկ անձնաւո­րու­թիւն:

Ահա պատճառը՝ որու համար հին դարերուն Ճարտարապետը պա­տա­հա­կան անձ չէր. եթէ հեթանոսական շրջանին ան քուրմերու դասէն էր, քրիս­տոնէական աշխարհի մէջ կը նոյնանայ հոգեւո­րա­կա­նի հետ: Ուսումնառութեան երկար տարիներ, արհեստի գաղտնիք, վար­պետութեան փոխանցում, այս բոլորը կ՚ենթադրեն իսկական հե­տե­ւողական աշխատանք, աշկերտի ընթացքէն մինչեւ իսկական ճար­տա­րապետի կոչումը:

Վաղագոյն շրջաններէն յիշենք Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը, Ներսէս Գ. Շինող Կաթողիկոսը, Կոմիտաս Կաթողիկոսը, Սամեհան աբեղան, Յով­հան­նէս Սարկաւագը, Մոմիկ Վարդապետը եւ ուրիշ շատեր, մին­չեւ Մխիթար Սե­­բաստացին:

Հետեւաբար, զարմանալի չգտնենք, որ Ճարտարապետութեան նուի­­րուած գիտաժողով մը, որպէս գործընկեր գտած է կրօնաւո­րա­կան հաս­տա­տու­թիւն մը եւ տեղի կ՚ունենայ հայ վանականութեան ժա­ռանգորդ Ս. Ղա­զա­րի մայրավանքի մէջ, որ անվարան կարելի է կո­չել ձեռակերտ Մխիթար Սեբաստացիի:

Ընդհանրական Աբբահօր՝ Հ. Եղիա Ծ. Վրդ. Քիլաղպեանի խօս­քե­րով՝ «թող այս գիտաժողովը ըլլայ շղթայի մը առաջին օղակը մի­այն, եւ այն շա­րու­նա­կուի ամէն տարի, ի լուր աշախարհի փաստելով, որ մեծ ազգ ենք, մե­ծա­գոյն հանճարներով ամէն բնագաւառի, ինչպէս նաեւ ճար­տարա­պե­տու­թեան մէջ»:

 

 

Հատոր  
Բնագաւառ